Natte gerst en gerstenat zijn twee verschillende dingen, maar het ene kan niet zonder het andere. Als je de bierreclames mag geloven is een koel glas gerstenat de beste manier om de dorst te lessen. Maar de gerst zelf mag ook niet droog staan. En dat wordt de laatste jaren een steeds groter probleem: overal ter wereld neemt de verzilting, het zouter worden, van landbouwgronden toe. Als de zoutconcentratie in het bodemwater hoger is dan in de plantenwortels, wordt het lastig voor de plant om water op te nemen. Dit verschijnsel, waarbij de plant dus eigenlijk dorst lijdt, noem je osmotische stress.

Onderzoeker Nguyen Viet Long onderzocht van bijna 200 verschillende types gerst of ze konden groeien op zoute grond en hij analyseerde het genoom van deze planten. Enkele planten bleken weinig last te hebben van het zout en hij ontdekte dat de genen die daarvoor zorgen op chromosoom 6 liggen. De onderzoeker verwacht dat plantenveredelaars met deze nieuwe kennis binnen vijf jaar gerstrassen hebben ontwikkeld die geen dorst meer hoeven te hebben op verzilte bodems.

Naast de teelt van de normale aardappelen en bloemkool, wordt steeds meer geëxperimenteerd met bijzondere gewassen. Wat dacht je bijvoorbeeld van een zeeboerderij? Van het eiwitrijke zeewier dat hier groeit maken ze een Dutch Weedburger, binnenkort te koop in de snackbar. Of eendenkroos als veevoer?

Aparte toepassingen van planten zijn de laatste tijd populair. Hierbij wordt geprobeerd om zoveel mogelijk onderdelen van de plant te gebruiken. Zo blijkt het mogelijk om stengels van tomatenplanten, die normaal na de tomatenoogst weggegooid worden, te gebruiken voor de productie van karton. En Coca-Cola werkt samen met een Nederlands bedrijf aan duurzame plastic flessen, gemaakt uit de stengels van suikerriet en andere gewassen.

Ook stengels van olifantsgras zijn geschikt voor de productie van dit bioplastic, maar de plant heeft nog meer toepassingen. Om de teelt van olifantsgras verder te onderzoeken wordt naast Schiphol een proefveld aangelegd. Er is speciaal gekozen voor deze plek. Olifantsgras staat namelijk niet op het menu van de ganzen, die voor veel overlast bij de luchthaven zorgen. De verwachting is dat er veel minder botsingen tussen ganzen en vliegtuigen zullen zijn, als er voor de ganzen geen eten rond Schiphol te vinden is.

Stel je voor: bij je geboorte krijg je van je moeder een voorraadje insecticiden mee. En ook een middeltje om de groei van de buurkinderen te remmen, zodat je zelf de grootste kan worden. Voor zaden van de plant Pyrethrum, een soort margriet, is dit niet meer dan normaal. De moederplant voorziet haar nakomelingen, de zaden dus, van de nodige hulpstoffen om de eerste periode als kiemplantje veilig door te komen.

Deze recente ontdekking komt niet helemaal onverwacht. Fijngemalen bloemen van Pyrethrum werden twee eeuwen geleden al door mensen gebruikt als anti-insectenpoeder. De werkzame stoffen, pyrethrinen genoemd, zitten in de zaadhuiden en tasten het zenuwstelsel van insecten aan. Tegenwoordig worden pyrethrinen ingezet als natuurlijk insecticide in de landbouw.

Sommige boomsoorten zijn al helemaal kaal. Anderen staan nog in het blad, waarbij de kleur van de bladeren varieert van groen tot geel en van bruin tot felrood. Uit onderzoek blijkt dat het moment van bladverkleuring en van bladval vooral afhangt van de temperatuur in de maand september. Hoe hoger de temperatuur in september, hoe later de bladeren verkleuren. Maar ook andere factoren spelen mee, zoals plotselinge nachtvorst en de lichtintensiteit. Zelfs rupsen blijken invloed te hebben op de bladkleuring.

In de V.S. is onlangs ontdekt dat rupsenvraat een rol speelt bij het tijdstip van bladverkleuring. Onderzoekers vonden dat veel rupsenvraat in het voorjaar zorgt voor vertraging van de bladverkleuring in het najaar. De bladeren blijven dus langer groen. Het moment van bladval verandert niet bij deze aangevreten bladeren. Dit betekent dat de bladeren groener zijn als ze van de boom vallen en dat er dus weinig herfstkleuren te zien zijn.

Conclusie: Rupsenvraat houdt bladeren langer groen (voor zover de rupsen nog blad over hebben gelaten aan de boom).

De pepernoten liggen weer in de winkel en de loofbomen krijgen langzaam maar zeker hun herfstkleuren. En, hoewel paddenstoelen het hele jaar door te vinden zijn, is de herfst toch hét seizoen van deze schimmels. Ze schieten momenteel als paddenstoelen uit de grond.

Ook op dood hout zijn zwammen te vinden. Deze saprofyten zijn gespecialiseerd in het afbreken van houtweefsel. Een Zwitserse professor ontdekte dat als hij hout enige tijd aan de esdoornhoutknotszwam blootstelde, het zeer geschikt werd om een viool van te bouwen. Kenners konden het verschil tussen een Stradivarius en een viool gemaakt van ‘schimmelhout’ niet horen. Lees meer en nog meer over deze muzikale paddenstoel.

De esdoornhoutknotszwam komt vrij algemeen in ons land voor op takken van esdoorn, plataan en es. Ga je in de herfstvakantie op zoek naar deze zwam? Let dan even op welke paddenstoelen je nog meer tegenkomt. Soms vindt iemand een zeldzaam exemplaar.

Nog niet zo heel lang geleden was de wetenschappelijke wereld een echt mannenbolwerk. Meisjes die gingen studeren waren een uitzondering, laat staan dat er vrouwelijke professoren bestonden. Tegenwoordig volgen ongeveer evenveel meisjes als jongens een studie, maar het aandeel vrouwelijke hoogleraren volgt deze trend (nog) niet en ligt nu op gemiddeld 20%.

In 1917 werd in Nederland de eerste vrouwelijke hoogleraar benoemd, de plantenziektekundige Johanna Westerdijk. Haar functie als hoogleraar fythopathologie aan de Universtiteit Utrecht combineerde ze met haar werk als directrice van een laboratorium. Hier deed ze onderzoek aan de iepziekte, die in het Engels nog steeds de Dutch elm disease genoemd wordt. Verder legde ze de grootste schimmelcollectie ter wereld aan. Later gaf ze ook colleges en begeleidde ze studenten aan de Universiteit van Amsterdam.

Boven de voordeur van haar laboratorium stonden de woorden “Werken en feesten vormt schoone geesten”, want naast hard werken en onderzoek doen, hield Johanna Westerdijk (1883-1961) ook van gezelligheid en een feestje op zijn tijd. En dan het liefst met muziek en een drankje erbij.

Vergeet even wat je scheikundeleraar je allemaal probeert wijs te maken over roest. Niet alleen ijzer en ijzerhoudende metalen kunnen roesten. Ook planten hebben last van roest. Bladeren en stengels vertonen dan gele tot roodbruine verkleuringen. Op het moment kun je her en der populieren met gele, geroeste bladeren spotten, alsof de herfst zijn intrede al heeft gedaan. Maar niets is minder waar. De werkelijke oorzaak? Roest!

Roest wordt veroorzaakt door plantenschimmels. Er bestaan heel veel verschillende roestschimmels, alleen al in Nederland enkele honderden. Hoopjes gekleurde schimmelsporen veroorzaken het geroeste aanzien van de plant. Tijdens zijn levenscyclus kan een roestschimmel van waardplant wisselen. De ene helft van zijn levenscyclus op de ene plant, de andere helft op een andere, zoals de Jeneverbes-Perenroest.

Roesten komen voor op wilde planten en bomen, maar tasten ook land- en tuinbouwgewassen aan. Tarwe kent gele, bruine en zwarte roest. Met name die laatste is een beruchte plantenziekte. In Uganda werd in 1999 een agressieve variant van de zwarte roest (Ug99) ontdekt, die zich nu razendsnel verspreidt.
Lees meer over Ug99 in Zwarte roest op je boterham

De graanprijs is de laatste tijd omhoog geschoten. De Nederlandse bakkers gaan waarschijnlijk de prijs van hun brood met 15 of 20 cent verhogen. Ook koekjes en gebak worden binnenkort duurder. Voor de gemiddelde Nederlander geen heel schokkend nieuws. Anders ligt dat in Afrikaanse landen. Daar gaat een groot deel van het inkomen op aan eten en vormen graan, mais en sojabonen het belangrijkste voedsel.

Waarom zijn de voedselprijzen nu zo gestegen? De belangrijkste oorzaak is het weer. Het is dit jaar extreem droog en heet geweest in gebieden waar veel graan verbouwd wordt. In Oekraïne, de graanschuur van Europa, valt de oogst 20% lager uit en in Kazachstan zelfs 50%. In de V.S. kampen de graanboeren met de ergste droogte sinds 1956. Ook de mais- en de sojabonenoogst lijden hieronder.

Andere oorzaak is het speculeren met voedselprijzen op de beurs. Hierdoor vormen de normale prijsschommelingen vaker grote uitschieters. Verder speelt mee dat een steeds groter deel van de oogst opgaat aan biobrandstof en aan veevoer voor de productie van vlees. Bovendien zijn er simpelweg meer monden om te voeden, aangezien de wereldbevolking jaarlijks groeit met 80 miljoen mensen.

Crazy roots, ook wel hairy roots genoemd, vormt de laatste jaren een steeds groter probleem in de tomaten- en komkommerteelt. De wortels van de planten gaan als een gek groeien, waardoor de steenwolmat of de pot in een mum van tijd volgegroeid is met wortels. De ongecontroleerde wortelgroei wordt aangestuurd door een stukje DNA, afkomstig van de bacterie Agrobacterium rhizogenes. Het bacterie DNA wordt ingebouwd in het planten DNA in de kern van de plantencel. De bacterie maakt dus eigenlijk een transgene plant.

Een broertje van deze bacterie, Agrobacterium tumefaciens, veroorzaakt een tumor op plantenwortels en -stengels. Ook deze bacterie kan een stukje van zijn eigen DNA inbouwen in het planten DNA, maar in dit geval zet het transgene DNA de plant aan tot de vorming van woekerweefsel. Zo ontstaan knobbels op de plant, die zo groot als een voetbal kunnen worden.

Onderzoekers van de Universiteit van Gent ontdekten in de jaren 70 hoe de overdracht van het stukje bacterie DNA in zijn werk gaat. Namelijk door middel van een plasmide, een cirkelvormig DNA molecuul in de bacterie. In de tachtiger jaren werd dit principe door hen gebruikt om de eerste transgene planten te maken. Deze techniek wordt nu nog steeds toegepast.

Niet alleen op het veld bij het EK Voetbal is het spannend, maar ook onder de grasmat gebeurt er van alles. Voetbalvelden worden namelijk regelmatig geteisterd door witte, rupsachtige verschijningen. Deze engerlingen zijn de larven van de meikever en leven ondergronds waar ze zich voeden met plantenwortels en zo de mooie groene grasmat ondermijnen .
Niet alleen voetbalvelden en weilanden, maar ook boomkwekerijen hebben last van engerlingen. De beestjes zijn behoorlijk lastig aan te pakken omdat ze wel een meter diep in de grond kunnen zitten. Er loopt onderzoek om te kijken of biologische bestrijding van de engerlingen mogelijk is. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door de inzet van aaltjes.

Aaltjes, ook wel nematoden genoemd, zijn microscopisch kleine wormpjes. Ze dringen de engerlingen binnen en infecteren hen met een dodelijke bacterie. Vervolgens voeden en vermeerderen de bacteriën zich in de dode engerling: 1-0 voor het aaltjesteam. Helaas levert deze opstelling in de praktijk nog niet het gewenste resultaat.

Lees meer over meikevers en engerlingen>>